Fibreglass Company

Psikoteknik Değerlendirme Nedir?

Hazırlayan: Emniyet Genel Müdürlüğü Trafik Hizmetleri Başkanlığı Trafik Araştırma Merkezi Müdürlüğü
Çalışma psikolojisinin bir dalı olan psikoteknik değerlendirme, bireyin belirli bir işteki yeterliliğinin ortaya konması amacıyla, gerekli bedensel ve zihinsel özelliklerinin testler aracılığıyla ölçülmesidir. Başka bir deyişle psikoteknik değerlendirme, bireyin belirli bir işe uygun olup olmadığını anlamaya yönelik olarak tasarlanmış bir inceleme-değerlendirme yöntemidir.
Sürücülerde Psikoteknik Değerlendirme:
Sürücülerin güvenli araç kullanmalarını sağlayan zihinsel özelliklerinin (algı, dikkat, hafıza, muhakeme vb.); psikomotor yetenek ve becerilerinin (tepki hızı, göz, el, ayak koordinasyonu vb.); tutum-davranış, alışkanlık ve kişilik özelliklerinin (risk alma, saldırganlık, sorumluluk, öz kontrol vb.) ölçülmesi ve sürücülük açısından uygunluğu-yeterliliği hakkında bir sonuca varılmasıdır.

Ülkemizde Uygulama 

Ülkemizde Psikoteknik Değerlendirmenin esasları ve uygulama biçimi Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 79. Maddesi ve aynı yönetmelikte yer alan 4 Sayılı Cetvelle belirlenmiştir. Söz konusu cetvelde de belirtildiği üzere,
Psikoteknik Değerlendirme:

". . . sürücülerin sahip oldukları güvenli araç kullanmalarını sağlayan zihinsel ve psikomotor yetenek düzeylerinin; bu yetenek alanlarında tanımlanan bilgisayar destekli testler aracılığıyla ölçülmesi"
olarak tanımlanmıştır. Buna göre psiko teknik değerlendirme,

• 4 sayılı cetvelde belirtilen usul ve esaslara göre,
• Psikolog unvanına sahip kişilerce,
• Türkiye toplumu özelliklerine göre hazırlanmış norm1 çalışmasına sahip olan ve normları ilgili meslek kuruluşunca2 (Türk Psikologlar Derneği) onaylanmış olan testler kullanılarak,
• yine bu cetvelde tanımlanmış altyapı özelliklerine sahip, resmi ve özel kuruluşlar bünyesinde oluşturulan ve İl Sağlık Müdürlüğü3 tarafından yetkilendirilmiş merkezlerde4 yapılır.

Türkiye'de Psikoteknik Değerlendirmeye Alınma Nedenleri

Ülkemizdeki uygulama amaçları kısaca şunlardır:

• Ehliyetin yasal nedenlerle geri alınması halinde, tespit edilen kural ihlallerinin sürücülük için gerekli yetenek ve becerilerin eksikliğinden kaynaklanıp kaynaklanmadığına ilişkin bir sonuca varılması amacıyla:
  
  Ülkemizde bu amaç doğrultusunda Karayolları Trafik Kanunu'nun alkolle ilgili 48/5; hızla ilgili 51/2-a ve 51/2-b; ceza puanı ile ilgili 118. Maddeleri gereğince5 ehliyeti geri alınan kişiler için yasal zorunluluk bulunmaktadır.
  
  EGM Trafik Araştırma Merkezi Müdürlüğünce halen Türkiye genelinde psikoteknik değerlendirme yapan merkezlerin tümünden derlenen verilere göre ilgili yasanın yürürlüğe girmesinden bu yana değerlendirmeye alınan sürücü sayısı ve değerlendirmeye alınma nedenleri.
  
  Bu tabloda yer alan değerler Türkiye genelinde sürücü değerlendirmesi yapan toplam 22 merkezden derlenen verilere dayanılarak hazırlanmıştır. Merkezlerin çalışma süreleri en az 43 en fazla 522 iş günü arasında değişmektedir. Veriler, yaklaşık olarak 2002 yılı Ağustos ayının ilk haftasına kadar merkezlerin kuruluşundan bu yana yaptıkları değerlendirme işlemlerinin sonuçlarını kapsamaktadır.

1Norm çalışması: Norm çalışmasında, söz konusu testin ülkemizde değişik yaş, cinsiyet, ehliyet tipi, eğitim, meslek gibi değişik gruplardan oluşan yeterli sayıda sürücü üzerinde çalışılmasıyla elde edilecek ortalama değerler belirlenir. Böylelikle testlerde alınan sonuçların yorumlanmasında karşılaştırma yapılacak kriterlerin Türkiye toplumu özelliklerine uygunluğunun sağlanması amaçlanır. Norm çalışması söz konusu Psikoteknik Değerlendirme Sistemini geliştiren kuruluş tarafından gerçekleştirilir.

2Sağlık Bakanlığınca ülkemizde bu kuruluş Türk Psikologlar Derneği olarak belirlenmiştir. Türk Psikologlar Derneği bu norm çalışmasının bilimsel standartlara uygun olarak yapılıp yapılmadığını, oluşturacağı Bilimsel Kurul (Test Kalibrasyon Komisyonu) aracılığıyla inceler ve uygun bulunan test sistemlerine onay verir.

3İl Sağlık Müdürlükleri, kurulan merkezleri 4 sayılı cetvele uygunluğu açısından inceleyerek, gerekli özelliklere sahip olan ve Türkiye toplumu için uygun normlara sahip testleri kullanan merkezleri yetkilendirir ve aynı cetvelde belirtilen usul ve esaslara göre denetler.

4Temmuz 2002 tarihi itibariyle Türkiye genelinde normları onaylanmış olan sisteme sahip ve ilgili İl Sağlık Müdürlüklerinden yetki belgesi almış olan toplam toplam 22 merkez bulunmaktadır. Bu merkezlerin illere göre dağılımı şu şekildedir: ADANA 2, AFYON 1, ANKARA 5, ANTALYA 1, BURSA 1, ELAZIĞ 1, ESKİŞEHİR 1, İSTANBUL 3, İZMİR 3, KONYA 1, MERSİN 1, SAMSUN 2

52918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun, alkolle ilgili 48/5 (taksi, dolmuş, minibüs, otobüs, kamyon ve çekici gibi ticari amaçla yük ve yolcu taşımacılığı yapan sürücüler ile resmi araç sürücülerinin alkollü, diğer araç sürücülerinin ise kanlarındaki alkol miktarının 0. 50 promilin üstünde olarak araç kullanmaları); Hızla ilgili 51/2-a (hız sınırlarını yüzde ondan yüzde elliye kadar aşmak) ve 51/2-b (hız sınırlarını yüzde elliden fazla aşmak); Ceza puanı ile ilgili 118. (trafik suçunun işlendiği tarihten geriye doğru bir yıl içinde işlenen trafik suçlarına ait ceza puanları toplamı Yönetmelikte belirtilen sayıyı aşmak) maddeleri gereği Psikoteknik Değerlendirme uygulanması zorunlu hale getirilmiştir.